NATO (Kuzey Atlantik Paktı), Sovyetler Birliği tehdidine karşı Pakta üye ülkelerin güvenliğini korumak amacıyla 1949 tarihli Washington Antlaşması’yla kurulan bir askeri ittifaktır. Üyeleri; Almanya, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Fransa, Hollanda, İngiltere, İtalya, İspanya, Lüksemburg, Macaristan, Polonya, Portekiz, Yunanistan, Kanada, ABD, İzlanda, Norveç ve Türkiye'dir.
Merkezi Brüksel’de olan NATO’nun temel sivil karar alma organları; dışişleri bakanlarından oluşan Kuzey Atlantik Konseyi, savunma bakanlarından oluşan Savunma Planlama Komitesi ile yine savunma bakanlarının oluşturduğu Nükleer Planlama Grubu’dur. Üç organ da düzenli olarak daimi temsilciler (büyükelçiler) düzeyinde toplanır. En yüksek düzeydeki askeri otorite, üye ülkelerin Genelkurmay Başkanlarından oluşan Askeri Komite’dir. NATO’nun ayrıca uluslararası sivil ve askeri görevlilerden oluşan bir personeli vardır. Demokratik denetim ise 1955 yılında kurulan ve üye ülkelerin parlamenterlerinden oluşan Kuzey Atlantik Asamblesi tarafından sağlanır. 188 üyesi bulunan Asamble yılda iki kez toplanır.
Soğuk Savaşın sona ererek Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra NATO’nun geleneksel rolü sorgulanmaya başlamıştır. Özellikle nükleer silahlar ile üye ülkelerin savunma harcamalarının azaltılması ve Varşova Paktı’nın dağılması sonucu NATO’nun yeni bir görev anlayışı benimsemesi zorunlu hale gelmiştir. Yeni süreçte eski Sovyet Cumhuriyetleri ve MDAÜ’ler başta olmak üzere üçüncü ülkelerle işbirliği kurulması ile barış ve insani operasyonlara katılımın artırılması öncelikli unsurlardır.
Kasım 1991 tarihinde Roma’da gerçekleştirilen Zirve sonrasında bu öncelikler daha da belirginleşmiş ve Aralık 1991’de 16 NATO üyesi ile 22 MDAÜ ve eski Sovyet Cumhuriyeti’ni biraraya getiren Kuzey Atlantik İşbirliği Konseyi kurulmuştur. Mart 1999 tarihinde ise eski Varşova Paktı üyeleri arasında yer alan Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Polonya NATO üyesi olmuştur. Bir başka önemli değişiklik Rusya ile ilişkilerde yaşanmış, 28 Mayıs 2002 tarihinde Roma’da yapılan NATO-Rusya Zirvesi’nde Rusya ile sürekli ve istikrarlı bir ortaklık oluşturmaya yönelik olarak NATO-Rusya Konseyi kurulmuştur. 21-22 Kasım 2002 tarihlerinde ise Bulgaristan, Estonya, Letonya, Litvanya, Romanya, Slovakya ve Slovenya ile üyelik müzakereleri başlatılmıştır.
Ayrıca Avrupa Birliği'nin güvenlik ve savunma alanlarındaki politikasını güçlendirme amacı doğrultusunda 16 Aralık 2002 tarihinde varılan anlaşma ile AB’nin NATO imkan ve yeteneklerini kullanımına onay verilmiştir.
7-9 Aralık 2000 tarihlerinde yapılan Nice Zirvesi’nde AB üyesi ülkeler, genişleme süreci kapsamında AB’nin gerçekleştirmesi gereken kurumsal reformlarla ilgili olarak Şubat 2000’de oluşturulan Hükümetlerarası Konferans (HAK) çerçevesinde varılan sonuçlar temelinde Kurucu Antlaşmalarda değişiklik getiren bir Antlaşma üzerinde uzlaşmaya varmışlardır. 26 Şubat 2001 tarihinde imzalanan Nice Antlaşması, tüm üye ülkelerde onaylanmasının ardından 1 Şubat 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Nice Antlaşması’nda yer alan önemli değişiklikler şunlardır:
Nitelikli Çoğunluk Oylama Sistemi ile Karar Alınacak Konular: Nice Antlaşması ile oybirliği ilkesinin uygulandığı yaklaşık 70 Antlaşma maddesinden 29’unda nitelikli çoğunluk sistemine geçilmesi kararlaştırılmıştır. Nitelikli çoğunluk sistemine geçilen alanlar arasında vatandaşların serbest dolaşımı, sanayi politikası ve üçüncü ülkelerle ekonomik, mali ve teknik işbirliği yer almaktadır. Yapısal fonlar ve uyum fonu alanında ise 2007 itibariyle veya en geç söz konusu fonlarla ilgili yeni dönem mali perspektiflerin onaylanmasının ardından nitelikli oy çoğunluğuna geçilecektir.
Madde 7 ile ilgili düzenleme: Nice Antlaşması ile AB Antlaşması’nın “üye devletlerin ortak ilkeleri olan hürriyet, demokrasi, insan hakları ve temel özgürlüklere saygı ve hukukun üstünlüğü ilkelerinin” bir üye devlet tarafından ihlal edilmesi halinde uygulanacak yaptırımlarla ilgili 7. maddesinde değişiklik yapılması kararlaştırılmıştır. Bu kapsamda bir üye devletin söz konusu ilkeleri ihlal etmesine yönelik açık bir risk olduğunun kararlaştırılması için üye ülkelerin beşte dördünün (eski hüküm üçte biri) bu görüşte olması, Parlamento’ya danışılması ve ilgili üye ülkeye söz hakkı tanınması gerekmektedir. Ayrıca aynı oranda üyenin katılımı ile alınacak bir kararla “akil adamlar komitesi” oluşturulup söz konusu ülke ile ilgili durum konusunda inceleme yapılabilecektir.
Güçlendirilmiş İşbirliği: Bazı üye ülkelerin ilerlemek istedikleri konularda, çekincesi olan diğer ülkelerin ilgili alanlardaki gelişmelerin dışında kalmasına izin veren “güçlendirilmiş işbirliği” Ekonomik ve Parasal Birlik ve sınır kontrolleri (Schengen Konvansiyonu) konularında uygulanmaktadır. Bu çerçevede Nice Zirvesi’nde Ekonomik ve Parasal Birlik ile Adalet ve İçişleri alanlarında mevcut sisteme devam edilmesi, Ortak Dışişleri ve Savunma Politikası alanındaki işbirliğinin bir ortak tutuma dayandırılarak, bu tutumun en az sekiz ülke tarafından uygulanabilmesi ve karşı çıkan bir üye devletin veto kullanması sonucunda, Avrupa Konseyi tarafından da söz konusu ülkenin ulusal çıkarlarının tehdit altında olabileceği onaylandıktan sonra ilgili uygulamanın askıya alınabilmesi hususu kararlaştırılmıştır.
Genişleme ile İlgili Protokol: Nice Antlaşması’na eklenen protokol ile Konsey, Komisyon ve Parlamento’nun genişleme sonrasındaki yapıları ve karar alma prosedürleri belirlenmiştir.
Temel Haklar Şartı: Nice Zirvesinde Avrupa Parlamentosu’nun, Konsey ve Komisyon başkanları tarafından imzalanan ve açıklanan Temel Haklar Şartı’nın yaptırım gücü konusunda anlaşmaya varılamamış ve Antlaşmalara dahil edilmemiştir. Temel haklar Şartı’nın hukuki statüsü 2004 yılında düzenlenecek yeni Hükümetlerarası Konferans çerçevesinde ele alınacaktır.
Hukuki dayanağını Roma Antlaşması'nın 148. Maddesinin 2. Paragrafının oluşturduğu “Nitelikli Çoğunluk”, Konsey tarafından bir kararın alınması için gereken oy sayısını ifade etmektedir. Buna göre, nitelikli çoğunluğun oluşabilmesi için 87 oyun 62 si gerekmektedir (%71). Genişlemenin ardından Konsey’de oy ağırlıkları Nice Antlaşması’nda yer alan Genişleme Hakkındaki Protokol ile belirlenmiştir. 1 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe girecek yeni sistemle nitelikli çoğunluğun sağlanması için 255 (345 oyda, %73) oy olması ve üye ülkelerin çoğunluğunun kararı desteklemesi kararlaştırılmıştır. Ayrıca bir üye ülkenin kararı kabul eden ve nitelikli çoğunluğu oluşturan ülkelerin nüfus toplamının AB nüfusunun %62’sini oluşturup oluşturmadığının kontrol edilmesini önerme hakkı bulunmaktadır.
Nice Antlaşması’nda yer alan Genişleme Hakkındaki Bildirim’de belirlenen üye ve aday ülkelerin Konsey’deki oy dağılımları aşağıda verilmektedir.
|
|
Nice Antlaşması ile Belirlenen Oy Dağılımı |
Yürürlükteki Oy Dağılımı |
|
Almanya |
29 |
(10) |
|
İngiltere |
29 |
(10) |
|
Fransa |
29 |
(10) |
|
İtalya |
29 |
(10) |
|
İspanya |
27 |
(8) |
|
Polonya |
27 |
|
|
Romanya |
14 |
|
|
Hollanda |
13 |
(5) |
|
Yunanistan |
12 |
(5) |
|
Çek Cumhuriyeti |
12 |
|
|
Belçika |
12 |
(5) |
|
Macaristan |
12 |
|
|
Portekiz |
12 |
(5) |
|
İsveç |
10 |
(4) |
|
Bulgaristan |
10 |
|
|
Avusturya |
10 |
(4) |
|
Slovakya |
7 |
|
|
Danimarka |
7 |
(3) |
|
Finlandiya |
7 |
(3) |
|
İrlanda |
7 |
(3) |
|
Litvanya |
7 |
|
|
Letonya |
4 |
|
|
Slovenya |
4 |
|
|
Estonya |
4 |
|
|
GKRY |
4 |
|
|
Lüksemburg |
4 |
(2) |
|
Malta |
3 |
|
Kaynak: www.ikv.org.tr