Güncel Yazılar

UÖ (s-z)

Sadabat Paktı

İki savaş arası dönemde varolan boşluktan endişelenen devletlerin kurdukları bölgesel nitelikli bir siyasi örgütlenme. Bu örgütlenme Irak, İran, Türkiye ve Afganistan arasında 8 Temmuz 1937’de Tahran’da yapılan Sadabat Antlaşması’nın ürünüdür. Avrupa’daki güçlerin diğer kıtalardaki ülkelere saldırması ile gelişen olayları, bazı devletleri ittifak arayışına sokmuştur. Türkiye İtalya’nın Habeşistan’a saldırmasından duyduğu endişeden dolayı bölge ülkeleri ile bir ittifak arayışına girmiş ve ilk önce Türkiye, Irak ve İran arasında 1935 yılında üçlü bir antlaşma imzalanmıştır. Bundan önce İran Şahı Rıza Pehlevi 1934 yılının Haziran ayında Türkiye’yi ziyaret etmişti. Bu ziyaretten sonra iki ülke arasında iyi ilişkiler kurulmuştu. Diğer yandan, Musul sorununun çözülmesi ile, Irak ile de olan ilişkiler normalleşmişti. Nihayet Afganistan’la daha Milli Mücadele sırasında başlayan işbirliği devam etmiştir. Yukarıda sözünü ettiğimiz antlaşmayı, 2 Ekim 1935 tarihinde Cenevre’de taraflar parafe etmişlerdir. Bu gruplaşmaya daha sonra Afganistan da katılmıştır. Cenevre’de temelleri atılan paktın gerçekleşmesi uzun sürede olmuştur. Bunun başlıca nedeni Irak ile İran arasında varolan sınır anlaşmazlığı idi. Pakt ancak 1937 yılında geçerlilik kazanmıştır. Türkiye, Afganistan, Irak ve İran arasında Dörtlü Pakt 8 Temmuz 1937’de Tahran’da, Sadabat sarayında imzalanmıştır. Paktın 1 nci maddesi ile taraflar “birbirlerinin iç işlerine her türlü müdahaleden mutlak suretle kaçınma siyaseti takip etmeyi” taahhüt etmişlerdir. Paktın diğer maddeleri şu hükümleri içermekteydi: Müşterek sınırların dokunulmazlığına riayet edilecek; müşterek çıkarları ilgilendiren uluslararası uyuşmazlıklarda danışmada bulunulacak; taraflar birbirlerine karşı tecavüz hareketine girişmeyecek; uyuşmazlıklar Milletler Cemiyeti’ne havale edilecek. Pakt beş yıl için imzalanmıştı; ancak, taraflar bu sürenin sona ermesinden altı ay önce Pakt’ın feshi ihbarında bulunmadıkları takdirde, Pakt otomatik olarak 5 yıl süre ile uzatılmış sayılacaktır.

Dört devlet başkanı arasında teati edilen telgraflarda Pakt’ın Orta Doğu’da barışın devamı için zaruri olduğu belirtiliyordu. Pakt, anti-revizyonist ülkeler (Versay Antlaşması düzeninden yana olanlar), özellikle İngiltere tarafından da olumlu karşılanmıştı. Aslında Paktın imzalanması sırasında Irak hala İngiliz nüfuzu altında bulunuyorlardı; bunun içindir de, İngiltere’nin muvakatını almadan Irak’ın katılması mümkün olmazdı.

Sadabat Paktı bugüne kadar taraflarca denonse edilmemiş olmakla birlikte, bu pakt II. Dünya Savaşı’ndan sonra unutulmuştur.

Sosyalist Enternasyonel

Sosyal Demokrat ve Sosyalist partilerin oluşturduğu birlik. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Sosyalist eğilimi partiler örgütlenme girişimleri başlattılar, 1946’da kurulan ve daha sonra bir danışma organı olan uluslararası Sosyalist Konfederasyon Komitesi’nin (COMUCO) girişimi ile Temmuz 1951’de Sosyalist Enternasyonal kuruldu. Örgüt içinde her partinin bir oyu bulunur ve kararlar oybirliği ile alınır. En yüksek organdan Kongre’nin yanısıra bütünüyle parti temsilcilerinin yer aldığı alt örgütler ve oniki ülkenin temsilcilerinin oluşturduğu “Büro” bulunmaktadır. Sosyalist Enternasyonal Sovyetler türü komünist sisteme karşı çıkarak demokratik sosyalizmi savunmaktadır. Örgüt Sovyetler Birliğine karşı NATO tarafından desteklenmiştir. Sosyalist Enternasyonal Sovyetler ile yumuşama ve barış içinde birarada yaşama ilkesini benimsemiş, insan hakları, demokrasi ve genel silahsızlanmanın sağlanmasını savunmuştur. Sosyalist Enternasyonal Avrupa Birliği gibi kurumların çalışmalarına katılmaktadır. 60 dolayında parti üyesi vardır. T.C.’den Haziran 1989’de S.D. Halkçı Parti örgüt üyeliğine kabul edilmiştir.

Taşnaksütyun (Dasnaktsutyun)

1890 yılında Tiflis’te kurulan Ermeni İhtilal Cemiyetleri Birliği’nin kısa adı. Rus sosyal devrimcilerini örnek alarak Osmanlı İmparatorluğu, Rusya ve İran’da örgütlenen, çetecilik ve terör yöntemlerini benimseyen Taşnaksütyum, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Rusya ile işbirliği yaptı. 1918 yılının Mayıs ayında Taşnaklar, Kafkaslarda kurulan geçici Ermeni Cumhuriyeti’nin başına geçtiler. 2 Aralık 1920’de Ermenistan’ı Sovyetleştiren Kızıl Ordu’nun müdahalesiyle iktidardan, çok geçmeden de ülkeden kovuldular.

Uluslararası Adalet Divanı (International Court of Justice)

BM örgütünün altı ana organından birisi. 1945 yılında kurulan UAD ulusal gruplarca aday gösterilen, Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi tarafından mutlak çoğunluk esasına göre seçilen 15 yargıçtan oluşur. 9 yıllık bir süre için seçilen bu yargıçların yeniden seçilmesi mümkündür. Divan yargıçları kendilerine 3 yıl için bir başkan ve bir de Başkan Vekili seçerler. Ayrıca Divan’ın sekreterliğini yapmak üzere bir de “Greyfe” atanır.

Divan kararları (9 üyeden az olmamak kaydı ile) hazır bulunan üyelerin çoğunluğu ile alır. Gerekçeli olarak alınan bu karara her yargıç kendi “kişisel görüşünü” veya karara karşı ise “muhalefet şerhini” ekleyebilir.

Yalnızca devletlerin Divan önünde taraf olabilme yetkileri bulunmaktadır. Bu açıdan bireysel başvuru yolu kapalıdır. Divan’ının “kaza” yetkisi ihtiyari olduğundan yargılama yetkisi tarafların kendi arzuları ile önüne getirecekleri uyuşmazlıklar ile sınırlıdır. Bununla beraber devletler, kendi aralarında yaptıkları özel antlaşmalarla Divan’ın yargılama yetkisini önceden kabul edebilmektedirler. Devletler buna genellikle uyuşmazlığın diğer taraflarca da kabul edilmesi koşuluyla başvurmaktadır. Öte yandan Divan’ın kararlarının uygulanışı esas itibariyle tarafların iyi niyetine bırakılmıştır. Bir başka deyişle, Divan tarafından alınan bir karara uyulmasının herhangi bir yaptırımı bulunmamaktadır. Divan’ın kararlarının bağlayıcılığına uyulmaması halinde izlenecek yol G.Konseyi’ne başvurmaktır. Bununla beraber uygulamada Divan’a gitmeyi kabul eden bütün devletler alınan kararlara uymuşlardır. U.A.D.’nın bir başka yetkisi de uluslararası uzmanlık kuruluşlarına “danışma görüşleri” vermektir. Dolayısıyla doğrudan uluslararası Adalet Divanın önüne gelmeyen konularda, Divan’ın görüşünü almak da mümkündür.

Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International)

1961 yılında İngiliz avukat Peter Benenson tarafından insanlığa hizmet amacı ile kurulan özel (resmi olmayan) siyaset dışı örgüt. Örgütün amacı, tüm dünyada düşüncelerinden dolayı mahkum edilmiş olanların serbest bırakılmasını, tüm siyasi tutukluların açık ve adil bir biçimde yargılanmasını, işkence ve ölüm cezasının kaldırılmasını sağlamaktır. 150 kadar ülkeden, 500.000’in üzerinde üyesi bulunan örgütün kırkiki ulusal bölümü bulunmaktadır. Birleşmiş Milletlerde temsil edilen örgüt, 1977 yılında Nobel Barış Ödülü’nü aldı. Uluslararası Sekreterliği Londra’dadır.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (International Atomic Energy Agency-IAEA)

Bir Birleşmiş Milletler kuruluşu. 1957’de kurulmuş olup merkezi Viyana’dadır. Üye sayısı 90’ın üzerindedir. Nükleer enerjinin barışçı amaçlarla kullanılışı konusunda üye ülkeler arasında araştırmaları ve işbirliğini desteklemeyi amaçlar.

Kuruluşun en önemli organları, Genel Konferans, Genel Güvernörler Kurulu ve Sekreterya’dır.

Uluslararası Çalışma Teşkilatı (International Labour Organization-ILO)

Birleşmiş Milletler teşkilatının çalışma konularından sorumlu olup merkezi Viyana’dadır. 1919’da Milletler Cemiyetine bağlı bir kuruluş olarak kurulmuştu. 1946’da Birleşmiş Milletlerin bir organı durumuna geldi. Kuruluş amaçları dünya işçilerinin çalışma koşullarını iyileştirmek, sosyal güvenlik önlemlerini yaygınlaştırmak ve sosyal adaleti gerçekleştirici normlar belirlemek biçiminde özetlenebilir. Zamanla amaçları genişletilmiş, istihdam ve çalışma standartlarıyla ilgili tüm konuları kapsamına almıştır. Aynı zamanda az gelişmiş ülkelere teknik yardımlar yapar. Bütçesi üye ülkelerin katkılarından oluşur. Örneğin ABD’nin katkısı %25, Sovyet Rusya’nın katkısı %10 ve İngiltere’nin katkısı da %10 dolayındadır. ILO’nun merkezi İsviçre’nin Cenevre kentindedir. Her üye ülke ILO’da iki hükümet temsilcisi ile birer işçi ve işveren tarafından temsil olunur. Üç organı vardır: 1-Uluslararası Çalışma Konferansı, örgütün asıl yasa ve politikalarını belirleyici organıdır. Bütün üye ülkelerin delegelerinden oluşur. 2-Yönetim Kurulu, konferanstaki hükümet işçi ve işveren gruplarınca seçilen 48 üyeden oluşur. Yıllık olarak toplanan konferanslar arasında gerekli işlemlerle ilgilenir. 3-Uluslararası Çalışma Ofisi, örgütün yönetiminden sorumlu olan kuruluştur. Uluslararası çalışma konularında sözleşme tasarıları hazırlar ve üye ülkelerin onayına sunar. Çalışma standartları belirler ve ayrıca çeşitli konularda görüş belirtir.

Uluslararası Denizcilik Örgütü (International Maritime Orgazation-IMO)

1958 yılında faaliyete geçen Birleşmiş Milletler örgütüne bağlı uzmanlık kuruluşu. IMO’nun amacı, deniz kirliliğinin önlenmesine ilişkin alanlardaki hukuksal sorunların çözümü ve işbirliğinin artırılmasıdır. Uluslararası denizcilik örgütünün belli başlı organları, Meclis ve Konsey’dir. Ayrıca Hukuk, Seyir Güvenliği gibi komiteleri bulunur.

Örgütün 133 üyesi vardır. Birleşmiş Milletler üye olmadığı halde örgüte üye olanlar; Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Kore Cumhuriyeti, Monako, İsviçre’dir. Birleşmiş Milletlere üye olduğu halde örgüte üye olmayan ülkeler ise, Afganistan, Arnavutluk, Belize, Bhutan, Botswana, Burundi, B.Rusya, Merkezi Afrika Cumhuriyeti, Comonos, Çad, Nijer, Grenada, Laos, Lesotho, Lüksemburg, Mali, Moğolistan, Namibya, Paraguay, Ruanda, San Marino, Sao Tome ve Principe, Güney Afrika Cumhuriyeti, Swaziland, Uganda, Ukrayna, Vietnam, Batı Samoa, Zambiya, Zimbabwe ve St. Kits ve Nevis’tir.

Örgütün merkezi Londra’dadır.

Uluslararası Ekonomik İşbirliği Bankası (International Bank for Economic Cooperation)

1964’de kurulmuştur. Doğu Bloku ülkelerinin ekonomik kuruluşu olan Karşılıklı Ekonomik Yardım Konseyi (COMECON)’nin mali organı idi. COMECON içinde işbirliğinin geliştirilmesine katkıda bulunmak, ikili ticaretin yerine çok yanlı ticaretin gelişmesine yardımcı olmak, üye ülkelerin geçici dış ödeme dengesizliklerinin giderilmesi için finansman sağlamak gibi görevleri vardır. Üyeler arasında çok yanlı denkleştirmeyi sağlamak için “transfer edilebilir Ruble” mekanizmasını kurmuş ancak bu konuda fazla başarılı olmamıştır. Örgütün 1991 yılında feshedilmesi ile (COMECON) işlevini yitirmiştir.

Uluslararası Enerji Ajansı (International Energy Agency)

Uluslararası bir uzmanlık kuruluşu. 1974 yılında dünya ekonomik buhranı sonucu Finlandiya, Fransa ve İzlanda dışındaki OECD ülkeleri tarafından kurulan örgütün amacı, üye ülkeleri enerji, özellikle de petrol ile ilgili sorunlarına çözüm getirmektir. Bu ana amaca yönelik olarak; üye ülkelerin petrole olan bağımlılıklarını azaltmak, uluslararası petrol borsaları konusunda iletişimde bulunmak, petrol piyasalarında istikrar sağlamak ve petrol şokunun etkilerine karşı üye ülkeleri korumak için faaliyetlerde bulunur. Bu amaçlarla üye ülkeler belirli miktarlarda petrol stoku bulundurmayı kararlaştırmışlardır.

Örgütün başlıca organları Yürütme Kurulu, İdari Komite ve Sekreterya’dır. Örgütün 21 üyesi şunlardır: Avusturalya, Avusturya, Belçika, Kanada, Danimarka, Almanya, Yunanistan, İrlanda, Japonya, Lüksemburg, Hollanda, Yeni Zelanda, Norveç, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye, Birleşik Krallık ve A.B.D.

Örgütün merkezi Fransa’nın başkenti Paris’tedir.

Uluslararası Finans Korporasyonu (International Finance Corporation-IFC)

1956 yılında kurulan, Birleşmiş Milletler örgütüne bağlı bir uzmanlık kuruluşu. Dünya Bankası (Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası) içinde de ayrı bir hukuksal kimliğe sahip olan IFC’nin 135 üyesi vardır. Faaliyetleri üye ülkelerdeki özel sektör kuruluşlarına kredi vermeye yöneliktir. Hükümet garantisi olmadan özel sektör kuruluşlarının yeterli sermaye elde edemediği durumlarda özel işletmelere ve özel kalkınma bankalarına finansman sağlar. Uluslararası özel sermaye akımlarını özendirmek ve az gelişmiş ülkelerdeki sermaye piyasalarının kurulması ve gelişmesine yardımcı olmak da başlıca amaçları arasındadır. 1950 başlarında az gelişmiş ülkelerde, özel kesime verilecek kredilerde hükümet garantisi koşulu aramanın bu ülkeye sermaye akışını sınırlandıran önemli bir engel olduğu iyice anlaşılmıştı. Bu durum karşısında IFC, yatırım projelerinin gerçekleştirilmesinde özel girişimden daha geniş ölçüde yararlanılmasını sağlamak üzere kuruldu. Ancak 1961’de, sözleşmenin değiştirilmesine kadar, faaliyetleri sınırlı kaldı. Çünkü elinde dağıtılacak yeteri kadar fon bulunamıyordu. Ayrıca hisse senetlerine yatırım biçiminde faaliyeti de yoktu. Sözleşmede yapılan değişiklikler ile faaliyetleri hızla gelişti. Bugün, IFC özel sektör işletmelerine doğrudan yatırım yapabilir, özel sektör yatırımcılarına kredi verebilir. IFC’nin finansmanı üye ülkelerin katkılarından oluşur. Kaynak kullanımları hisse senedi yatırımları ve uzun vadeli krediler biçiminden olur. Kredi olarak talep edilmeyen fonlarını hisse senedi yatırımlarında kullanır.

Örgüt merkezi Washington D.C. dedir.

Uluslararası Hür İşçi Konfederasyonları (International Confederation of Free Trade Unions)

Uluslararası nitelikli bir sendikal örgütlenme. Özgürlükçü Demokratik ülkelerdeki işçi sendikaları üyedirler. 1949 yılında, Dünya İşçi Sendikaları Federasyonu’ndan ayrılan sendikalar tarafından kurulmuştur. Bu ayrılığın nedeni o yıllarda Dünya İşçi Sendikaları Federasyonu’nun komünizmin denetimi altına girmesi idi. Genellikle anti-sosyalist sendikalardan oluşan konfederasyonun organları şunlardır: Ulusal sendikaların bir ya da iki temsilci ile katıldıkları en üst yetkisi bulunan Dünya Kongresi, genel idare sorunlarının görüşüldüğü 36 üyeli yürütme Kurul ve Sekreterya.

36 sendikanın üye olduğu kuruluş, yaklaşık 85 milyon işçiyi temsil etmektedir ve merkezi Brüksel’dedir.

Uluslararası Kalkınma Birliği (International Development Association-IDA)

1960 yılında Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası IBRD (Dünya Bankası)’nın kurduğu alt örgüt. En yoksul durumdaki az gelişmiş ülkelere çok uzun vadeli ve çok düşük faizli krediler vermektedir. Türkiye bunlardan değildir. IDA kredilerinin kaynağını sanayileşmiş ülkelerin katkıları ve Dünya Bankasının gelirlerinden yapılan transferler oluşturmaktadır. Uygulamada ise IDA kredileri çok sınırlı kalmıştır. IDA ile Dünya Bankası ve Uluslararası Finansman Kurumu arasında yakın ilişkiler vardır. Bu üçü Dünya Bankası Grubu’nu oluştururlar. Dünya Bankası başkanı aynı zamanda IDA’nın da başkanıdır.

Uluslararası Kriminal Polis Örgütü (International Criminal Police Organization-Interpol)

13 Haziran 1956’da, çeşitli ülkelerdeki mevcut hukuk sınırları içerisinde ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin ruhuna uygun olarak, tüm polis idareleri arasında mümkün olabilecek karşılıklı yardımı sağlamak ve geliştirmek amacıyla kurulmuştur. 1994 yılında 159 adet bağımsız devlet örgüte üye idi.

Uluslararası Olimpiyat Komitesi (International Olympic Committee-IOC)

Bir uluslararası spor kuruluşu, 1894 yılında “Spor Komitesi” olarak kurulmuştur. Amacı uluslararası barışçı amaçları ile biraraya getirilebilecek spor organizasyonları oluşturmak ve bunların işleyiş faaliyetlerini düzenlemektir. 152 ülkenin ulusal olimpiyat komitesinden gelen seksensekiz temsilci görev yapmaktadır. Bu üyeler, ülkelerini değil kendilerini temsil ederler. En önemli organ, Yürütme Kurulu’dur. Örgütün merkezi, İsviçre’nin Lozan kentindedir.

Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlement-BIS)

1930 yılında kurulan ve merkezi İsviçre’nin Basel kentinde olan uluslararası bir ekonomik örgütlenme. Almanya’nın müttefiklere ödeyeceği savaş tazminatının yönetimini üstlenmek üzere kurulmuştur. Bankaya üye olan ülke sayısı 30 dolayındadır. Türkiye’de 1964 yılında BIS sözleşmesini imzalayarak üye olmuştur. Üye ülkelerin Merkez Bankaları arasında işbirliği sağlamak, uluslararası mali işlemler için ek finansman olanakları yaratmak ve bu tür işlemlere güvence veren bir kuruluş olarak görev yapmak gibi fonksiyonları vardır. Bankanın en yetkili organı üye ülkelerin merkez bankaları temsilcilerinden oluşan Güvernörler Konseyi’dir. Ayrıca Almanya, İngiltere, Fransa, İtalya merkez bankaları güvernörleri ile bunların diğer bazı gelişmiş batı Avrupa ülkelerinin merkez bankaları arasında seçtikleri temsilcilerden oluşan bir yönetim kurulu vardır. Yönetim Kurulu başkanı aynı zamanda banka başkanıdır. Yönetim Kurulu yılda en az bir kez toplanır. 1960’lı yıllardan sonra BIS’ın fonksiyonlarından önemli bir artış olmuştur. Bunun bir nedeni ABD’nin artan dış ödeme açıkları dolayısıyla “Swap Antlaşmaları”na yaygın biçimde başvurmasıdır. Çünkü banka 1961 tarihli Basel Antlaşması ile yüklendiği döviz piyasaları arasında işbirliğini sağlamak görevi çerçevesinde, A.B.D. ile diğer merkez bankaları arasında swap işlemlerine aracılık etmiştir. Diğer bir nedenle Eurodollar piyasasının gösterdiği gelişmelerdir. Banka bu piyasada aktif rol oynar. Diğer bir deyişle, Eurodollar piyasasında ortaya çıkan dengesizlikler karşısında bu piyasaya müdahalelerde bulunur. BIS altın ve döviz olarak mevduat kabul eder. Bunların hemen hemen tamamı merkez bankasından gelir. Gerek topladığı mevduatlardan, gerekse kendi öz kaynaklarından elde ettiği fonlarla merkez bankasına kredi verir veya bunlarla kısa vadeli yatırımlarda bulunur. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın yürüttüğü bankacılık faaliyetlerinin dışında bir tür “Merkez Bankası Kulübü” veya “Merkez Bankalarının Bankası” durumundadır. BIS 1948-1958 yılları arasında Avrupalı ülkeler arasındaki karşılıklı ödemelerde OECD’nin denkleştirme kurumu olarak görev yapmıştır. Bu gün AB’ye bağlı Avrupa Parasal İşbirliği Fonu’nun ve ECU kliring sistemiyle çalışan ticari bankalar birliğinin kliring ajanı durumundadır.

Uluslararası Örgütler (international organizations)

Uluslararası örgüt kavramı, en geniş anlamıyla, uluslararası düzeyde faaliyet gösteren, ticari amaç taşımayan ve birden çok devleti ilgilendiren fakat devlet niteliği taşımayan her türlü birleşmedir. Uluslararası örgütler iki türlüdür: Hükümetlerarası uluslararası örgütler (international inter-governmental organizations) ve hükümetler-dışı uluslararası örgütler (international non-governmental organizations). Birinci gruba girenler devletler arasında oluşturulan fakat kendilerini oluşturan devletlerden ayrı ve sürekli bir iradeye sahip olan ve devlet niteliği taşımayan birleşmelerdir. Dar anlamda bu tür uluslararası örgütler kastedilmektedir. İkinci gruptakiler ise, değişik uyruktan özel ya da kamu kişilerinin birleşmesi sonucu oluşan, hiçbir devletlerarası antlaşma konusunu oluşturmayan ve uluslararası düzeyde faaliyet gösteren örgütlenmelerdir.

Uluslararası örgütler, a)evrensel ya da bölgesel olma b)genel kapsamlı ya da belirli bir konu ile ilgili olma, c)eşgüdüm (koordinasyon) sağlayıcı ya da ulus-üstü nitelikte olma gibi değişik ölçütlere göre sınıflandırılabilir. Uluslararası örgütlerin, ihtiyaca bağlı olarak ve amaçları doğrultusunda genel kurul, konsey, komisyon, sekreterlik, adalet divanı, parlamento, komite adlarını alan ana organları ve bazen de yardımcı organları bulunmaktadır.

Uluslararası Para Fonu (International Monetary Fund-IMF)

1944’de Bretton Woods Konferansları’nda kararlaştırılan, uluslararası para sisteminin işleyişini sağlamak üzere kurulan örgüt. Bu konferanslarda kurulmasına karar verilen Uluslararası Para Fonu ile Dünya Bankası ikiz kardeş durumundadır. Ancak IMF, uluslararası mali düzeni sağlamak, Dünya Bankası ise uluslararası kalkınma konularına yönelik faaliyetlerde bulunmak üzere kurulmuşlardır. IMF, Bretton Woods Sistemi’nin merkezi kuruluşu olarak ortaya çıkmıştı. 1973 Mart’ında bu sistemin yıkılmasından sonra faaliyeti sona ermemiş, aksine bir ölçüde değişerek artmıştı. IMF’nin başlıca fonksiyonu, dış ödeme açığı olan ülkelere kısa vadeli kredi açmaktır. O bakımdan uzun vadeli kalkınma kredileri veren Dünya Bankası’ndan farklıdır. Bugün IMF’ye üye ülkelerin sayısı 150’nin üzerindedir. IMF’ye üye olanlar aynı zamanda Dünya Bankası’na da üyedirler. Sosyalist Blok ülkeleri Bretton Woods konferanslarına katılmakla birlikte, bu kuruluşlara üye olmamışlardı. Ancak zamanla bu ülkeler de Fon’a üye olmaya başlamışlardır. Gerek IMF’nin gerekse Dünya Bankası’nın merkezleri A.B.D.’nin başkenti Washington D.C.’dedir. IMF’nin en yetkili karar alma organı üye ülkelerin Maliye Bakanları ve merkez bankaları başkanlarından oluşan Guvernörler Kurulu’dur. (Board of Governers). İkinci organ fonun güncel işlerini yürütmekle görevli Yürütme Kurulu (Executive Board)’dur. Her üye ülkeye fona girişte bu katoların %25’ini üye ülkeler altınla, geri kalanı ise kendi ulusal paraları ile ödüyorlardı. Bu kuruluşa fon denmesinin sebebi bu şekilde çeşitli ülkelerin paralarını bünyesinde toplamasındandır. O nedenle de ülkelerin kotalarının bu kısmına “altın tranşı” olarak değişmiştir. Ülke kotalarının %25’ine eşit olan bu kısmın çekilmesi otomatiktir. O bakımdan bu miktarlar, ülkelerin ulusal dış rezervlerin bir parçası olarak kabul edilirler. Kotalar aynı zamanda üye ülkelerin alabilecekleri kredi miktarlarını belirler. Fon’un vereceği krediler yukarıda değinildiği gibi ödemeler bilançosu amaçlıdır. (Kısa vadeli) Fondan sağlanacak normal kredi hakları beş dilime ayrılmıştır (tranche). Birinci dilim rezerv tranşıdır. Ve kullanılışı otomatiktir. Ondan sonraki dilimler kredi tranşlarıdır.

Birinciden dördüncüye doğru Fon’un öne süreceği şartlar ağırlaşır. Esasen IMF’nin kredi şartlılık ilkesi geçerlidir. Fon’dan borç almak isteyen ülke, ödemeler bilançosu açığını kapatmaya yönelik iç ve dış istikrar programı hazırlamak, sunmak ve Fon ile anlaşmak zorundadır.

Bu programların onayı Fon’u “yeşil ışık” yakması anlamına gelir ki bu diğer uluslararası mali çevrelerin alacakları bakımından da önem taşır.

Fon’u yöneten Guvernörler Kurulu’ndan her üye ülkenin kotası ile orantılı oy hakkı vardır. En büyük oy hakkı A.B.D.’nindir. Fon’dan borçlanma mekanizması farklıdır. Şöyle ki, borçlanmak isteyen ülke, Fon’a kendi ulusal parasını yatırarak, karşılığında istediği parayı fondan çeker. Bunun geri ödenmesi durumunda da, sağlam bir para ödenerek Fon’a yatırılan ulusal para geri alınır.

Fon kredi tranşları çerçevesinde verdiği normal kredilerden ayrı olarak başka kredi olanakları da sağlar. Bunlardan birisi destekleme kredileridir. (Stand-by Credits) Bu kanaldan da şartlılık ilkesi uyarınca kredi verilir. Bretton Woods sisteminin yıkılmasından sonra da Fon’un kredi fonksiyonu sürmektedir. Ancak bugün bir de üye ülkelere uygulanan kur politikalarını “gözetme” görevini (surveillance) üstlenmiştir. Buradaki amaç, üyeler hangi sistemi benimsemiş olurlarsa olsunlar birbirlerine zarar vermemeleri, dolayısıyla kur politikaları arasında uyum ve düzen sağlayarak, uluslararası ticari ve mali akımların gelişmesine katkıda bulunmaktır. Bundan başka, Fon, üye ülkelerin özel ya da resmi borçlarını ödeyememeleri durumunda borç erteleme antlaşmalarının yapılmasına ve borcu geri ödeyecek planların hazırlanmasına da yardımcı olur.

Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (International Civil Aviation Organization-ICAO)

Birleşmiş Milletler teşkilatına bağlı bir uzmanlık kuruluşu. 1947’de oluşturulan örgütün 161 üyesi vardır. Uluslararası Sivil Havacılığı geliştirmek üzere güvenlik standartları, etkinlik, ekonomi ve hizmet yeterliliği, uluslararası hava sahasından yararlanmada fırsat eşitliği gibi konularda çalışmalar yapar. 1945 yılında geçici bir statü ile kurulmuştu. 1947 yılında, Uluslararası Sivil Havacılık Konvansiyonun (1944 Chicago) yirmi altı kadar ülke tarafından onaylanması ile daimi statüye kavuştu ve Birleşmiş Milletler Teşkilatı’na bağlandı.

Örgütün başlıca organları, Genel Kurul, Konsey ve Sekreterya’dır. Örgütün 161 üyesi şunlardır: B.M.’ye üye olup da örgüte üye olmayan ülkeler; Arnavutluk, Belize, B.Rusya, Danimarka, Ukrayna, Batı Samoa’dır. B.M.’ye üye olmadığı halde örgüte üye olan ülkeler ise Kiribati, Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Kore Cumhuriyeti, Monaka, Nauru, İsviçre ve Tonga’dır.

Örgüt merkezi, Kanada’nın Montreal kentindedir.

Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (International Telecommunication Union)

Merkezi İsviçre’nin Cenevre kentinde bulunan bir Birleşmiş Milletler uzmanlık kuruluşu. Yüzyirmiden fazla üyesi bulunmaktadır. 1865’de Paris’te Uluslararası Telgraf Birliği (International Telegraph Union) şeklinde kurulmuştur. Şu gibi görevleri vardır. Radyo frekanslarını incelemek; kaydetmek; uluslararası telefon ve telgraf havaleleriyle ilgili teknik, işletmecilik sorunları ve mali konular hakkında önerilerde bulunmak; telekomünikasyon antlaşmalarıyla ilgili üye ülkelere bilgi sağlamak. Uydular aracılığıyla haberleşme de birliğin faaliyet alanına girmektedir.

Temsilciler Konferansı, Yönetim Konseyi ve Genel Sekreterlik başlıca organlardır. Örgütün 160 üyesi şunlardır: B.M. üyesi olmadığı halde örgüte üye olan ülkeler; Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Kore Cumhuriyeti, Liechtenstein, Monako, Nauru, İsviçre, Tonga, Vatikan ve Kiribati. B.M. üyesi olduğu halde örgüte üye olmayan ülkeler ise; Dominika, St. Kitts ve Nevis, St.Lucia ve Seyşel Adaları’dır.

Örgütün merkezi İsviçre’nin Cenevre kentindedir.

Uluslararası Ticaret Örgütü (International Trade Organization-ITO)

II.Dünya Savaşı’ndan sonraki dönemde dünya ticaretini serbestleştirmek için, 1947-48 yılları arasında Havana’da (Küba) toplanan 50 kadar ülke temsilcisinin kurulmasına karar verdikleri örgüt. 1930’larda dünya ticaretinde yoğun koruyuculuk ve iktisadi milliyetçilik egemen olmuştu. Ancak ülkeler, bu kısıtlamaları kaldırılıp dünya ticaretinin serbestleşmesini istiyorlardı. 1964’de Bretton Woods Konferansları’nın toplanıp Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası’nın kurulmasına karar verilmesiyle mali alanda işbirliği gerçekleşmiş ve belirli bir düzen kurulmuştu. Şimdi ticaret alanında da aynı şeyi yapmak gerekiyordu. ITO’nun kuruluş yasasında amaçları, uluslararası ticarette gümrük tarifelerinin, kotaların ve öteki kısıtlamaların kaldırılarak dünya ticaretinin liberalleştirilmesi yolunda çalışmalar yapmak olduğu belirtiliyordu. Ancak fonksiyonları iç işlerine müdahale niteliği taşıdığı gerekçesi ile ITO sözleşmesi başta ABD olmak üzere bazı sanayileşmiş ülkelerin yasama organları tarafından onaylanmamıştır. Gerçekte asıl nedenin ticaretin serbestleşmesinden zarara uğrayacak endüstri temsilcilerinin baskıları olduğu söylenebilir. Kısacası ITO, kuruluşunu gerçekleştirilip faaliyete geçememiştir. Ancak ITO’nun yerine hemen hemen benzer amaçlı Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Antlaşması (GATT) kurulmuştur.

Uluslarüstü Örgütler (supranational organizations)

Global sistemde var olan örgütlerin bir türü. Kimi yönleriyle geleneksel uluslararası hukuk yöntemlerinden ayrılan ve iç hukuk yöntemlerine yaklaşan bu tür örgütlerin kararlarının büyük çoğunluğu bağlayıcı güce sahiptirler. Tavsiye nitelikli kararlara ender olarak rastlanır.

Bu bağlayıcı kararların bu tür örgütlerin kurucu antlaşmalarından kaynaklanan iki önemli özelliği vardır: i)Üye devletlerde de doğrudan hukuksal etki doğurmaları; ii)Üye devletlerin yasaları ya da öteki kuralları ile çatışmaları durumunda örgüt kararlarının üstün tutulması.

Bağlayıcı kararların üye devletlere doğrudan hukuksal etki doğurmasının anlamı, bu kararların örgüt organlarınca alınması ya da yayınlanması anından başlayarak üye devletler ülkelerinde kendiliklerinden hüküm doğurma gücüne sahip olmaları demektir.

Bu tür örgütlerin bağlayıcı kararlarının üye devlet yasaları ile çatışmaları durumunda üstün tutulmalarına gelince, bu üstünlük yalnızca örgüt organları önünde değil, özellikle üye devletlerin yargı organları dahil ulusal organları önünde de söz konusudur.

Ulus-üstü nitelikli örgütlerin bugün en tanınmış ve gelişmiş örneği Avrupa Birliği olmaktadır.

Üç’ler Grubu (The Threes, Group of 3)

1 Ocak 1973 tarihinde Avrupa Topluluğu’na katılan üç yeni üyeyi, yani İngiltere, Danimarka ve İrlanda’yı ifade eder.

Varşova Paktı (Warsaw Treaty Organization)

Siyasal ve askeri nitelikli bir uluslararası örgütlenme. Nato’ya karşılık olarak, Sovyet Rusya’nın önderliğinde Doğu Bloku ülkeleri arasında kurulan askeri örgüt. Daha II. Dünya Savaşı sürerken Avrupa’da Sovyet üstünlüğünün ortaya çıkması ve D.Avrupa ülkelerinde Komünist partilerin iktidara geçmeleri sonrasında, Arnavutluk, Demokratik Almanya Cumhuriyeti, Bulgaristan, Macaristan, Polonya, Romanya, Çekoslovakya ve Yugoslavya ile SSCB. arasında benzer ikili antlaşmalar imzalanmıştır. Savaş sonrasında ABD ile SSCB. arasındaki anlaşmazlığın giderek artması ve Federal Almanya Cumhuriyeti’nin Batı ile bütünleşmesi sonucunda 1955 yılında yukarıda adı geçen devletler-Yugoslavya dışında-aralarında bir pakt oluşturmuşlardır. Paktı kuran “Dostluk İşbirliği ve Karşılıklı Yardım Antlaşması” ve NATO’ya karşıt bir güvenlik ve işbirliğini öngörmekteydi. Antlaşmaya göre, taraflardan birkaçına Avrupa’da silahlı bir saldırı olduğunda, BM Antlaşması’nın 51. maddesi uyarınca bireysel ya da ortaklaşa karşılık verilecekti.

Örgütün başlıca organları; Siyasal Dayanışma Komisyonu, Dışişleri Bakanları Daimi Komisyonu, Savunma Bakanları Komisyonu, Silahlı Kuvvetler Ortak Komisyonu ve Askeri Konsey olarak belirlenmişti. Merkezi Moskova’da bulunan ve Bulgaristan, Çekoslovakya (eski), Macaristan, Polonya, Romanya ve SSCB.’nin Demokratik Almanya Cumhuriyeti’nin Federal Almanya Cumhuriyeti ile birleşmesinden sonraki üyeleri olduğu örgüt, dünya siyasal ve ekonomik konjonktüründeki değişmelerden etkilenerek çözülme sürecine girmiştir. 19 Kasım 1990’da AGİK ve AKKUM liderler zirvesinde kararlaştırılan, 25 Nisan 1991 tarihinde yürürlüğe giren bir karar ile örgütün askeri kanadı feshedilmiştir. Örgütün siyasal kanadının da feshedilmesine ilişkin kararın yürürlüğe giriş tarihi ise 1 Nisan 1991’dir.

Yedi’ler Grubu (Groub of 7)

Uluslararası Para Fonu’nun bünyesindeki ülke gruplarından. Yedi büyük sanayileşmiş ülkenin (ABD, Kanada, Almanya, İtalya, Fransa, Japonya ve İngiltere) Devlet veya Hüküm başkanlarından ekonomik, mali ve siyasal konular görüşülür, kararlar alınır ve ortak tutumlar belirlenir. 22 Eylül 1985’te kurulmuştur.

Yetmişyedi’ler Grubu: bkz. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı Yirmidört’ler Grubu (Group of 24)

Uluslararası Para Fonu (IMF) ile sıkı bir işbirliği halinde çalışan, amacı uluslararası para sisteminin reformuna ilişkin çalışmalarda az gelişmiş ülkelerin çıkarlarını savunmak olan 77’ler grubu ile bağlantılı daimi bir komite.

Zenginler Klübü (Richmen’s Club)

1956 yılında kurulmuştur. Borç veren ve verdikleri borçları yeni bir ödeme planına bağlamak isteyen sanayileşmiş ülkelerle, bazı uluslararası mali kurumların temsilcilerinin katılması ile oluşan gayri resmi bir kuruluştur. Üyeleri arasında A.B.D., Kanada, İngiltere, Almanya, İtalya, Hollanda, Belçika, Japonya, Danimarka, İsviçre, Avusturya gibi ülkeler ile Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve OECD gibi kuruluşların temsilcileri yer alır. Toplantılarda borçlu ülkenin ekonomisi incelenir. Dış borçların ertelenmesi ve yeni dış yardım sağlanması gibi konular görüşülür. IMF’nin tutumu, alınan kararları büyük ölçüde etkiler. Toplantılara Fransız Maliye Bakanı başkanlık eder. Sekreterya görevi de aynı ülkenin Maliye Bakanlığınca yerine getirilir. Paris Klübü’nün yeni ödeme planına bağladığı borçlar genellikle hükümetlerarası kredilerle, resmi garantili ihracat kredileridir.

Zenginler Klübü, koruyucu politikalar izlenmesi gerektiğini düşünen az gelişmiş ülkelerin, periyodik görüşmeler yoluyla gümrük tarifelerini indirip dünya ticaretini serbestleştirmek amacını güden gelişmiş ülkeler için kullandıkları bir tabirdir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir