ankara escort
Güncel Yazılar

Türkmenistan’ın Siyasal ve Anayasal Yapısı

Türkmenistan (1), 1990 Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Orta Asya’da bağımsızlığını kazanan beş devletten biridir. Nüfus yoğunluğu bakımından bölgenin diğer ülkelerine göre daha düşük konumda olan (km2 başına 7 kişi) ülkenin topraklarının beşte dördünü çöller oluşturmaktadır.

Bunlardan en önemlisi 350,000 km2 genişliğinde olan Karakum Çölü’dür. Türkmenistan’ı; bölge, siyasal, jeopolitik ve jeostratejik bakımından önemli kılan bazı hususlar söz konusudur.

Türkmenistan kendine özel coğrafi konumuyla bölgenin ekonomik ve siyasi denklemlerinde büyük önem arz etmektedir. Öncelikle İran’la olan kara sınırı sayesinde Orta Asya devletlerinin ulaşımını sağlayan güzergâhın üzerinde bulunmaktadır. Zira Orta Asya devletleri bu alternatifin dışında yalnızca Afganistan ve Çin’in batısı kanalıyla Rusya’nın dışındaki dünyayla irtibat kurabilmektedir. İran’la olan sınır bu bölgeyi Orta Doğu’ya, Türkiye’ye, Pakistan’a ve Fars Körfezine bağlamaktadır. Açıkçası Türkmenistan Orta Asya’nın dünyaya açılan kapısı konumundadır. Bu hususu göz önünde bulundurarak ülkenin zengin yer altı kaynaklarını da dikkate alırsak Türkmenistan’ın önemini şöyle değerlendirebiliriz.

• Türkmenistan çok zengin yer altı kaynaklarına sahip bir ülkedir. Kesinleşmiş petrol rezervleri 1,7 milyar varil olup, günlük 200 bin varil üretimle dünya enerji piyasasında önemli bir yere sahiptir.

• Tahmini 101 trilyon fut2 doğalgaz kaynağına sahiptir. Bu ülke yıllık 80 milyar m3 ile dünya doğalgaz üretiminde 4. sırada yer almaktadır.

• Türkmenistan, Orta Asya bölgesinin giriş kapısı konumundadır. Diğer ülkelere ulaşmak için bu ülkenin topraklarını kullanmak gerekir.

• Türkmenistan’ın Hazar Denizi’ne 1495 km uzunluğunda kıyısı bulunmaktadır. Türkmenistan, bu deniz vasıtasıyla diğer kıyıdaş ülkelere deniz yoluyla ulaşım imkânına sahip olmakta, Hazar’da bulunan yer altı kaynaklarından ve deniz ürünlerinden istifade etmektedir.

• Türkmenistan’ın Afganistan’la 744 km’lik ortak sınırı vardır. Afganistan’da uzun yıllardır süren iç savaş ve çatışmalar, ayrıca bu ülkenin dünyanın en önemli uyuşturucu üretim merkezi konumunda bulunması Türkmenistan’a özel bir önem kazandırmaktadır. Zira Türkmenistan’ın Afganistan’la olan ilişkileri bölgenin istikrarı ve güveni için büyük önem taşımaktadır.

• Türkmenistan, tarihi İpek ve Baharat yolu üzerinde bulunduğundan dolayı gelecek yıllarda Asya ile Avrupa arasında ticaretin ve irtibatın gelişmesiyle birlikte ülkenin konumu ve itibarı daha da artacaktır.

• Başta İran, Irak, Afganistan ve diğer bölge ülkelerinde önemli miktarda Türkmen asıllı kitlelerin azınlık olarak yaşaması, Türkmenistan Devleti’nin bu husustaki tavrını sözü edilen ülkelerin iç dinamikleri ve güvenliği açısından önemli kılmaktadır.

• Türkmenistan, Hazar ve İran üzerinden Türkiye topraklarından Avrupa’ya önemli miktarda gaz sevkiyatı yapabilecek konumda bulunmaktadır. Türkmenistan bu sayede önümüzdeki dönemde Avrupa’nın en önemli gaz tedarikçi ülkelerinden biri konumuna ulaşacağından ülkenin jeoekonomik potansiyeli daha da yükselecektir.

• Türkmenistan, bağımsızlıktan sonra uluslararası arenada tarafsızlık politikası izlemeye başlamıştır ve 12 Aralık 1995 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Türkmenistan’ın tarafsızlık siyasetini onaylamıştır.(2)

• Türkmenistan, bağımsızlıktan sonra ülkenin kalkınmasına önem vererek özellikle kentlerin modernleştirilmesi, karayollarının ve otobanların geliştirilmesi, petrol ve gaz sanayinin modern teknolojiye kavuşması Hazar kıyısındaki limanların gelişimi ve turizme açılması yönünde önemli adımlar atmış ve atmaktadır.

Yukarıda özetle değindiğim ülkenin önemine dair hususların kapsamını daha da genişletmek mümkündür. Bu yazımda ülkenin siyasal yapısını incelemeye çalıştığımdan dolayı ülkenin ekonomik, toplumsal, tarihsel ve kültürel sahalardaki özelliklerinin ayrıntısını başka bir yazıma bırakıyorum. Orta Asya’da görev yaptığım uzun yıllarda Türkmenistan’ı defalarca gezme ve görme şansım olmuştur. Ülkenin hemen hemen bütün coğrafyasını karayoluyla dolaşma, görme, Türkmen insanıyla bir arada bulunma fırsatım olunca bu insanların kahramanlıklarını dinleme imkânı bulmuş, misafirperverliklerine şahit olmuştum.

Muhtemelen Karakum Çölü’nü muazzam Amuderya Nehri’nin üzerindeki dubalardan inşa edilmiş köprüden aşıp, ülkenin en önemli kentlerinden biri olan Çarcu’dan başlayarak tarihi Merv (Mary) kentine dek karayoluyla giden nadir şanslı insanlardanım. Cengiz Han’ın 1131 yılında yerle bir ettiği, daha sonra tekrar yapılan Sultan Sencer’in anıt mezarının bulunduğu Merv (Mary), başkent Aşkabat, Hazar kıyısındaki Türkmen Başı Limanı, Nesa Harabeleri, dünyanın en büyük çöllerinden biri olan Karakum Çölü ve nice başka tarihi ve doğal yerler bu ülkede gördüğüm çok sayıdaki tarihi ve tabii özelliklerden birkaçıdır. Şimdi ise bu kardeş ve dost ülkenin siyasal sistemi ve anayasal yapısına bir göz atmak istiyorum.

Türkmenistan Anayasası

Türkmenistan anayasası 18 Mayıs 1992’de kabul edildi. 8 bölüm ve 116 maddeden oluşmaktadır. Birinci bölümünde 1. maddeden başlayarak 47 madde içerisinde ülkenin siyasal sistemi, yapısı, özgürlükler, hukuk ve vatandaşlık görev ve yetkileri açıklanmıştır. 2. bölümde ise 48. maddeden 53. maddeye kadar, ülkenin en yüksek yasama organı konumunda olan halk maslahatı konseyinin görev ve yetkileri, 54. maddeden 61. maddeye kadar olan 3. bölümde Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri, 61. maddeden 74. maddeye kadar olan 4. bölümde Türkmenistan meclisinin görev ve yetkileri, 75. maddeden 79. maddeye kadar olan 5. bölümde Türkmenistan Hükümeti’nin yapısı, 80. maddeden 98. maddeye kadar olan 6. bölümde icra hâkimiyeti ve seçim sistemi anlatılmıştır. 99. maddeden 104. maddeye kadar olan 7. bölümde hukuk sistemi, 105. maddeden 116. maddeye kadar olan 8. bölümde ise diğer konular yer almıştır.

Anayasanın öne çıkan temel maddelerine baktığımızda birinci maddede Türkmenistan’ın hukuka dayalı demokratik ve laik bir cumhuriyet olduğuna, Türkmenlerin ülke içinde tam hükümranlık hakları ve ülkenin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğüne vurgu yapılarak kanun hâkimiyeti üzerinde durulmuştur. İkinci maddede bağımsızlık ve ulusal hâkimiyet konusu üzerinde durulmuş, Türkmen halkının milli hâkimiyetinin doğrudan veya temsilciler yoluyla tayin edileceği, hiçbir örgütün, teşkilatın veya kişinin halkın hâkimiyetine tahakküm kuramayacağı vurgulanmıştır. Üçüncü maddede; Türkmen halkı ülkenin en değerli sermayesi olarak; can, mal, namus, mevki ve kişilik haklarının güvence altında olduğu vatandaşların ise anayasanın tanıdığı sorumluluk çerçevesinde devlet karşısında mesul oldukları üzerinde durulmuştur. Beşinci maddede; anayasanın, bütün yasaların üzerinde olduğu ve hiçbir yasanın anayasaya aykırı olamayacağı hükmü yer almıştır. Dokuzuncu madde, özel mülkiyetin güvence altına alındığını ve yasa dışı elde edilmediği takdirde hiçbir mal ve mülke el konulamayacağı hususunu hükme bağlamıştır. Anayasanın on birinci maddesi, bütün dinlerin özgür ve serbestçe faaliyet göstermesini güvence altına almış ve herkesin kendi din ve mezhebini seçmekte özgür olduğunu, dini merasimlerini, vecibelerini serbestçe yerine getirmesini güvence altına almıştır. Anayasanın yirmi sekizinci maddesi, bütün vatandaşlara anayasal çerçevede siyasi parti ve dernek kurma hakkını tanımıştır. Vurgulamakta yarar var, kavim, etnik ve dini esaslara dayalı parti ve dernek kurmak yasaklanmıştır.

Anayasanın otuz beşinci maddesi, özel eğitim kurumlarının faaliyetinin serbestliğini, kırkıncı maddesi ise, bireylerin toplumsal ve kişisel vatandaşlık haklarını ve herkesin serbestçe yaşama hakkı olduğunu açıklamıştır. Kırk ikinci madde, vatandaşların herhangi bir devlet veya özel kimseler tarafından maddi ve manevi zarara uğradıklarında tazminat hakkı elde etmelerini yine fiziki ve psikolojik işkenceye tabi tutulamayacaklarını açıklamıştır.

Sonuç olarak Türkmenistan anayasası bütün vatandaşlara; dil, din, ırk, mezhep, toplumsal mevki ve siyasal düşünceleri göz önünde bulundurmayarak eşit vatandaşlık hakkı vermiştir. Anayasaya göre;

• Vatandaşların vatandaşlık hakkını alma, değiştirme ve çifte vatandaşlık elde etme.
• Her türlü sansürden uzak haberleşme.
• Devletin bütün hizmetlerinden yararlanma.
• Özgürce meslek seçme ve iş güvencesi.
• Parasız olarak devletin sağlık hizmetlerinden yararlanma.
• Parasız olarak sosyal güvenceden faydalanma.
• Parasız olarak eğitim hizmetlerinden yararlanma haklarını güvence altına almıştır.

Türkmenistan anayasasının 8. Maddesinde ise anayasa değişikliğinin ancak milli meclisin üçte iki çoğunluğuyla gerçekleştirilebileceğini açıklanmaktadır.(3)

Türkmenistan’da Yasama, Yürütme ve Yargı

Türkmenistan’ın idari yapısı incelendiğinde ülkenin bir laik cumhuriyet olduğu fark edilmektedir. Anayasa; yasama, yürütme ve yargı erkleri arasındaki yetki ve sorumluluk çizgilerini belirtmiştir. Cumhurbaşkanının yürütme ve diğer yetkilerine baktığımızda ülkenin siyasal yapısının başkanlık sistemi özelliklerini taşıdığını görmekteyiz. Türkmenistan’da bütün yetki ve güç merkezleri cumhurbaşkanı makamına bağlıdır.

Cumhurbaşkanından sonra en önemli kurumun halk maslahatı meclisinin olduğunu görüyoruz. Bu meclisin de başkanlığını yine cumhurbaşkanı yapmaktadır. Başkanlık sistemine dayalı Türkmenistan’da bütün talimatların başkan tarafından verildiği, en önemli yasama kurumu olan halk maslahatı meclisinin de yine cumhurbaşkanının istediği zaman kendi başkanlığında toplandığını görülmektedir. Türkmenistan’da cumhurbaşkanının emirleri yasa hükmündedir ve uygulanması zorunludur. Savaş ve barış ilanı, ülke sınırlarının değişmesi ve halk oylaması yapılması yetkisi de cumhurbaşkanının başkanlığını yaptığı halk maslahatı meclisindedir.

Yürütme Erki (Cumhurbaşkanlığı Makamı)

Türkmenistan anayasasının elli dördüncü maddesi, cumhurbaşkanını devletin başı ve ülkenin en üst makamı olarak belirlemiştir. Ülkenin birlik, beraberlik ve bağımsızlığı sembolü konumundadır. Anayasanın elli beşinci maddesi gereğince, kırk yaşını doldurmuş, milliyeti Türkmen olan bütün Türkmen vatandaşları cumhurbaşkanı adayı olabilmektedir. Anayasanın elli altıncı maddesi gereğince cumhurbaşkanı beş yıllığına halk tarafından seçilmekte (4), halk maslahatı meclisinde yemin ettikten sonra göreve başlamaktadır. Cumhurbaşkanı aynı zamanda devletinde başı olduğundan başbakanlık görevini de yürütmektedir. Bakanlar kurulu cumhurbaşkanınca atanmakta, meclisten güvenoyu almaktadır. Cumhurbaşkanı yetkilerinin arasında;

• Silahlı kuvvetlerin başkomutanlık görevini yapmak.
• Ordunun üst düzey komutanlarını göreve atamak veya görevden almak.
• Türkmenistan’ın diğer ülkelerde ve uluslararası kuruluşlarda görev yapacak büyükelçilerini ve diplomatlarını atamak ve görevden almak.
• Türkmenistan yüce divanının başkanını atamak veya görevden almak.
• Ülkede bulunan bütün üst düzey hâkim ve savcıları atamak veya görevden almak.
• Bakan yardımcılarını atamak veya görevden almak.

Anayasanın elli yedinci maddesi, cumhurbaşkanının görev ve vazifelerini şöyle sıralamıştır;

• Cumhurbaşkanı vatandaşların hak ve hukuku doğrultusunda, anayasa ve yasaları uygular.
• Ülkenin bağımsızlığının korunması ve birliğinin sağlanmasını planlar.
• Diğer devletlerle olan münasebetlerde ülkeyi temsil eder.
• Anayasa ve yasaların doğru uygulanmasını sağlar.
• Dış politikayı idare eder, müzakereleri yürütür, uluslararası anlaşmaları imzalar, diğer devletlerde ve uluslararası kuruluşlarda görev yapan diplomatları atar veya görevden alır. Yabancı diplomatların güven mektubunu kabul eder.
• Silahlı kuvvetler başkomutanı olarak ülkenin milli savunmasını komuta eder, üst düzey komutanları atar veya görevden alır.
• Halk maslahatı meclisinin onayını alarak seferberlik ilan eder.
• Olağanüstü durum ilan eder.
• Halk maslahatı meclisine ülkenin iç ve dış siyaseti konusunda bilgi verir.
• Barış anlaşması konusunda nihai karar vericidir.
• Ülkenin bütçesini onaylar ve meclise sunar.
• Yasaları onaylar, onaylamadığı takdirde meclise geri gönderir, eğer milletvekillerinin üçte ikisi yasayı ilk şekliyle onaylarlarsa cumhurbaşkanı yasayı imzalamak zorundadır.
•  Halk maslahatı meclisinin onayıyla meclisin erken seçimini ilan edebilir.
• Türkmenistan tabiiyetine (vatandaşlığına) geçecekleri ve mültecilerin kabulünü onaylar.
• Verilecek devlet madalyaları ve unvanları onaylar.
• Üst düzey komutanların terfi ve unvan almalarını sağlar.
• Meclisin onayını alarak başyargıcı göreve atar veya azleder.
• Yeni mahkemelerin kurulmasını veya var olanların münhallığını sağlar.
• Af ilan edebilir.
• Bakanlıkların ve diğer devlet organlarının anayasaya aykırı bulduğu uygulamalarını fes edebilir.
• Yeni devlet kurumları oluşturabilir.

Türkmenistan cumhurbaşkanının yetkileri anayasal güvence altına alınmıştır. Hiçbir kimsenin, yetkilinin veya makamın bunları değiştirme hakkı söz konusu değildir. Cumhurbaşkanı hastalığından dolayı görevlerini yerine getiremez durumda ise görevi bitmeden ayrılabilir. Bu durumda bağımsız tıp komisyonunun onayı alınarak halk maslahatı meclisi cumhurbaşkanının görevden ayrılmasını onaylar. Cumhurbaşkanı anayasayı ihlal etmiş ise halk maslahatı meclisi cumhurbaşkanının görevden alınmasını halk oylamasına sunabilir.

Cumhurbaşkanına güvensizlik durumunu araştırmak için halk maslahatı meclisi üyelerinin en az üçte birinin oyuna ihtiyaç vardır. Cumhurbaşkanına güvensizlik kararının çıkması için ise temsilcilerin en az üçte ikisinin oyu alınmalıdır. Cumhurbaşkanı herhangi bir nedenden dolayı görevini yapamaz durumda ise, görevini meclis başkanı üslenecektir (5).

Türkmenistan Bakanlar Kurulu

Türkmenistan anayasasının yetmiş beşinci maddesi gereğince, cumhurbaşkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır. Anayasanın yetmiş altıncı maddesi gereğince hükümet; cumhurbaşkanı yardımcıları, devlet komiteleri başkanları ve bakanlardan oluşur. Anayasa gereği cumhurbaşkanı bu makama seçildiğinde 1 ay içerisinde kabinesini oluşturmalıdır. Cumhurbaşkanı bakan adaylarını meclise sunar, meclis önerilen adaylara güve oyu verir veya reddeder.

Meclisin onayından geçen bakanlar kurulu kararıyla kabine göreve başlar. Eğer meclis 18 ay içerisinde 2 kere önerilen bakanlar kuruluna güvenoyu vermezse cumhurbaşkanı meclisi feshedebilir. Bakan yardımcıları cumhurbaşkanı tarafından atanır, meclis önünde sorumluluk taşırlar. Bakanlar kurulu toplantıları cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır. Olağanüstü durumlarda cumhurbaşkanının onayıyla başbakan yardımcılarından birisi de bakanlar kurulunu idare edebilir. Anayasanın 78. maddesi hükümetin görev ve yetkilerini şöyle açıklamıştır;

• Cumhurbaşkanının emirlerini, halk maslahatı meclisinin kararlarını uygulamak.
• Vatandaşların hak ve özgürlüklerini korumak ve sağlamak.
• Özel mülkiyeti muhafaza etmek, toplumsal düzeni ve ulusal güvenliği sağlamak.
• Halk maslahatı meclisine iç, dış, ekonomik ve sosyal konularda öneriler sunmak.
• Ülkenin doğal kaynaklarından yerinde faydalanarak ekonomik ve toplumsal gelişmeyi sağlamak.
• Ülkenin para politikasını ve mali istikrarını tespit etmek ve gereken önlemleri almak.
• Diğer devletlerle ekonomik ve kültürel işbirliği olanaklarını sağlamak.
• Gerektiğinde yeni devlet kurumları oluşturmak.
• Bakanlıkların programlarını planlamak.
• Hükümetin görevini yerine getirmesini sağlamak.

Yasama Erki

Türkmenistan yasama erki iki meclisten oluşmaktadır.

• Halk maslahatı meclisi
• Meclis (parlamento)

Halk Maslahatı Meclisi

Bu meclis, Türkmenistan’ın en yüksek halk temsilcileri organı, aynı zamanda en güçlü yasama organıdır. Meclisin başkanlığını cumhurbaşkanı yapmaktadır. Bu yüksek meclis, 100 üyeden oluşmaktadır. Bunlardan 60’ı halk tarafından seçilmektedir. Halk maslahatı meclisi üyelerinin seçimi genel seçimlerle yapılmaktadır. 25 yaşını doldurmuş Türkmen vatandaşları seçme ve seçilme hakkına sahiptirler. Anayasanın 95. maddesi gereğince halk maslahatı meclisi üyeliği adaylığı için meclisin en az üçte bir veya vatandaşların en az 250 imzasıyla aday olunabilmektedir.

Cumhurbaşkanının yanı sıra yüce divanın başkanı, yüksek ekonomi mahkemesinin başkanı, baş yargıç, bakanlar kurulu üyeleri, valiler ve büyükşehir belediye başkanları meclisin doğal üyeleridir. Meclisin belirli bir çalışma takvimi söz konusu değildir. Gerektiğinde toplanır. Meclisin onayladığı kararlar cumhurbaşkanı, meclis ve diğer devlet organlarınca uygulanmak zorundadır. Halk maslahatı meclisinin görevleri şöyledir;

• Yeni anayasa hazırlamak veya gerektiğinde mevcut anayasada değişiklikler yapmak.
• Halk oylamalarını gerçekleştirmek.
• Ülkenin siyasi, toplumsal ve ekonomik gelişme konularında öneriler sunmak.
• Ülkede yeni coğrafi ve idari birimler yapmak, sınırları değiştirmek.
• Savaş ve barış ilan etmek.
• Diğer devletlerle ve uluslararası kuruluşlarla anlaşmalar imzalamak veya var olan anlaşmaları feshetmek.

Türkmenistan Meclisi (Parlamento)

Anayasanın 62. maddesi Türkmenistan meclisini 2. yasama organı olarak tespit etmiştir. Anayasanın 63. maddesi gereğince meclis elli üyeden oluşmaktadır. (1994 seçimlerine kadar meclis üye sayısı 175 idi. O tarihten sonra 50’ye düşürülmüştür). Üyeler, 5 yıl süre için 50 seçim bölgesinden seçilmektedir. Halen görev yapan 50 parlamenterin tamamı ülkenin en güçlü siyasi partisi olan Türkmenistan Demokratik Partisi(6) üyesidir. Meclisin başkanı milletvekilleri arasından seçilmektedir. Meclis başkanı, milletvekillerinin üçte ikisinin oyuyla başkanlıktan düşürülebilir. Meclis başkanının yardımcıları da meclis içinden seçilmektedir.(7)

Anayasanın 69. Maddesi meclis üyelerine, bakanlar kurulu üyeleri ve diğer devlet organlarının başkanlarına yazılı ve sözlü soru yönetme hakkı tanımıştır. Anayasanın 70. maddesi ise milletvekillerinin yetkilerinin ancak meclis tarafından geri alınabileceği hükmünü içermektedir. Milletvekilleri, bu durumda meclisin üçte ikisinin oyu alınmadığı sürece haklarından mahrum edilememektedir. Anayasanın 71. maddesi gereğince milletvekilleri parlamentoda görev yaptıkları sürece; bakanlık, valilik, belediye başkanlığı, kaymakamlık, hâkimlik ve savcılık görevi üstlenemezler.  Anayasanın 57. maddesine göre meclisin görev ve yetkileri şöyledir;

• Anayasada değişiklik yapmak.
• Yeni kanunlar yapmak.
• Anayasa ve yasaları yorumlamak.
• Cumhurbaşkanı, meclis üyeleri ve halk maslahatı meclisinin üyelerinin seçim zamanını belirlemek.
• Hükümetin programını onaylamak veya reddetmek.
• Halkoylaması ve seçimlerin yapılması için merkezi komisyonu oluşturmak.
• Yüce divan ve yüksek özel mahkemenin başkanlarını onaylamak.
• Türkmenistan bütçesini onaylamak.
• Cumhurbaşkanına ve diğer üst düzey komutanlara takdir belgeleri ve yeni unvanlar sunmak.
• Uluslararası anlaşmalar ve sözleşmeleri onaylamak.

Türkmenistan’da Faaliyet Gösteren Siyasi Partiler

Türkmenistan anayasası siyasi partiler ve siyasi kuruluşların serbestçe kuruluş ve faaliyetlerini öngörmüşse de halen ülkede tekel konumunda olan Türkmenistan Demokratik Partisi ülkenin en önemli ve hâkim siyasi teşekkülü konumundadır. Aşağıda ülkede yasadışı, yer altı ve gizli olarak faaliyet gösteren diğer partilerle ilgili bilgiler vermeye çalışacağım. Bu partilerin büyük kısmı ülkede faaliyet alanı bulamadığından dolayı yurtdışında özellikle Moskova ve Avrupa’da faaliyetlerini sürdürmektedir.

• Türkmenistan Demokratik Partisi: 16 Eylül 1991 de Türkmenistan komünist partisi, 25. Kongresinde kendini lağvetmiştir. Ardından bu parti yeni adıyla -Türkmenistan Demokratik Partisi- ülkenin tek yasal ve resmi siyasi partisi olarak komünist partisinin teşkilatı ve yapısını bünyesine alarak ülkede faaliyetini sürdürmüştür. Ülkenin bütün coğrafyasında teşkilatı bulunmaktadır. Partinin Türkmence ve Rusça haftalık yayınları vardır. Parti, 1994 yılında yayımladığı beyannamesinde demokratik ve ekonomik sahalarda reformların yapılmasını ön görmekte Türkmen vatandaşların medeni ve vatandaşlık haklarının korunması, kanun önünde eşit haklara sahip olmasını savunmaktadır. Partinin halen 116.000 üyesinin bulunduğu ifade edilmektedir.(8)

• Türkmenistan Demokratik Halkçı Hareketi (9): Bu parti eski başbakan ve dışişleri bakanı Boris Şeyhmuradov tarafından kurulmuştur. Muradov, Ocak 2002 yılında görevden alındıktan sonra Moskova’ya sürgün edilmiştir. Muradov, Moskova’da bulunduğu sürece dönemin Cumhurbaşkanı Safar Murad Türkmenbaşı’nın (10) iktidarını Rus basınında eleştirmiştir. (11) Daha sonra Türkmenistan’a döndüğünde yakalanmış ve hapse atılmıştır.

• Birlik Partisi (12): Bu partinin kuruluşu Rusya’da Gorbaçov’un iktidarda bulunduğu ve Glasnost politikaları dönemine dayanmaktadır. 1989 yılında Nur Verdi Mehmetov bu partiyi Türkmen tarih, kültür, dil ve geçmişini araştırmak doğrultusunda kurmuştur. Parti, 1991 yıllarında Türkmenistan siyasal hayatında rol oynamaya çaba sarf ettiyse de gereken başarıyı gösteremedi. Parti üyeleri okumuş entelektüel insanlardan oluşmakta, parti programında çok partili demokratik sisteme geçmek hedeflenmektedir. Birlik Partisi, programlarında Türkiye modelini örnek almaktadır.(13)

• Sosyal Demokratik Parti (14): Bu parti 1996 yılında başkent Aşkabat’ta kurulmuştur. Parti birkaç sivil toplum örgütünün bir araya gelmesiyle oluşturulmuştur. Partinin faaliyetleri gizli olarak yürütülmektedir. Hakkında çok fazla bilgi yoktur. (15)

• Komisyon Cemiyeti: Bu siyasi teşekkül Türkmenistan Devleti’nin muhaliflerince ülke dışında kurulmuştur. Amaçları devlet aleyhinde topladıkları belge ve bilgileri uluslararası camiaya sunmaktır. Komisyonun başkanlığını Refer İklimov yapmaktadır. Komisyon, yurt dışında yaşayan bazı Türkmen entelektüeller tarafından desteklenmektedir. (16)

• Helsinki Gurubu: Bu oluşum da devlete muhalif gruplardan birisidir. Merkezi Rusya’nın başkenti Moskova’dadır. Bu gurup, uluslararası Helsinki federasyonunun düşünce ve fikirlerinden ilham alarak yurtdışında yaşayan Türkmen muhaliflerle toplantılar düzenlemektedir. (17)

• İslami Yaşamı Yenileme Partisi: Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra bu parti Türkmenistan’da İslami değerleri ve yaşam biçimini tekrar gündeme getirme amacıyla kuruldu; ama hükümetçe yasaklanınca siyasi olarak varlık gösteremedi. (18)

• Demokratik Kalkınma Partisi: Bu parti Birlik Partisi’nin yasaklanmasından sonra partinin üyeleri tarafından aynı hedeflerle kurulmuştur. Birlik Partisi’nin devamı niteliğindedir. Parti’nin merkezi Moskova’da olup, bu kentte “Daynach” isimli bir gazete yayımlamaktadır. (19)

• Türkmenistan Birleşik Demokratik Muhalefeti (20): Ülkede faaliyet gösteren en muhalif partilerden birisidir. Kurucusu Türkmenistan’ın bağımsızlıktan sonra ilk dışişleri bakanı olan Abdi Guliyev’dir. Partinin kuruluş yeri ve faaliyet sahası Moskova’dır. Abdi Guliyev devletin en önde gelen muhalefet liderlerinden birisidir. (21)

• Demokratik İlerici Parti (22): Muhalefet partilerinden birisi konumunda olup Murad Hoca Mehmedov tarafından kurulmuştur. Murad Hoca Mehmedov Ocak 1996‘da siyasi faaliyet ve demeçlerinden dolayı başkent Aşkabat’ta yakalanıp hapse atılmıştır. Uluslararası camianın baskısı sonucu hapisten çıkartılıp serbest kalınca yurtdışına gitmiştir. Mehmedov, halen muhalif çizgideki siyasi faaliyetlerini yurtdışından yürütmektedir. (23)

• Ekincilerin Adalet Partisi (24): Komünist partisinin yerine demokratik parti kurulunca yasal olarak kurulan ilk partilerden birisi konumundadır. Parti, ülkenin kurucu lideri Safar Murad Türkmenbaşı’nın önerisiyle kurulmuştur. Siyasal alanda çok aktif değildir.

• Türkmenistan Halk Cephesi Partisi (25): Muhalefet konumunda olan bu partinin de faaliyetleri yer altından yürütülmektedir. Hakkında çok fazla bilgi yoktur.

• Vatan Partisi (26): Türkmenistanlı muhalifler tarafından İsviçre’de kurulmuş olan bir oluşumdur. Orta Asyalı diğer siyasi muhalif guruplar da bu partiye destek olmaktadır. Partinin diğer kanadı ise Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türkmenlerin oluşturduğu Moskova’da faaliyet gösteren muhalefet grubudur. (27)

• Ayrıca öğrenciler arasında faaliyet gösteren muhalif akademisyen ve öğrenci guruplarını bir araya getiren “Maksat” ve “Nazaryet” gibi teşekküller de yasa dışı olarak yer altından muhalefet faaliyetlerini sürdürmektedir.

Bitirirken

Türkmenistan, Orta Asya devletleri arasında yeraltı kaynakları, coğrafi ve jeopolitik konumu ile önemli bir potansiyele sahiptir. Dış politikada izlediği aktif tarafsızlık prensibi ülkenin bölgesel denklemlerde önemini azaltmamış, tam tersine Türkmenistan’a büyük sorumluluklar yüklemiştir. Kurucu Cumhurbaşkanı Safar Murad Türkmenbaşı döneminde ülke hızlı bir kalkınma hamlesi gerçekleştirmiştir. Petrol ve doğalgaz gelirlerinden elde edilen kaynaklar ülkenin altyapı sorunlarının giderilmesine kullanılmış, halkın yaşam seviyesinin yükseltilmesine yönelik kalkınma projeleri başlatılmıştır. Ülke içerisinde sıkı bir siyasi iktidar ve kapalı bir rejim bulunması, her türlü muhalefet girişiminin sert bir şekilde bastırılması, Batılı ülkeler ve uluslararası camia tarafından ülke yönetiminin eleştirilmesine neden olmuştur.

Öte yandan temel gıda ürünleri, benzin, su, elektrik, telefon, gaz, tuz ve benzer temel ihtiyaç maddeleri ve hizmetleri parasız veya çok düşük fiyatla vatandaşlara arz edilmiştir. Bu hizmetler, bağımsızlıktan sonra diğer komşu ülkelerde meydana gelen ekonomik zorlukların toplumsal hareketlere dönüştüğü çalkantıların Türkmenistan’a sirayet etmesini engellemiştir.  Özellikle Kazakistan ve Türkmenistan’da yeraltı kaynaklarından elde edilen gelirin bir kısmının sosyal adaleti tesis etmek maksadıyla halka yansıtılması bu ülkelerde ekonomik krizlerin meydana gelmesini önlemiştir.

Oysaki benzer durumdaki Kırgızistan’da 2 kere halk ayaklanması sonucunda iktidar değişikliğine, Tacikistan’da 7 yıl süren bir iç savaşa ve Özbekistan’da bazı etnik ve toplumsal çatışmalara şahit olmuştuk. Türkmenistan ise toplumsal refahı yükseltmek ve gelir dağılımını eşitlemek amacıyla önemli adımlar atmıştır. Türkmenistan’ın kentleri, kasabaları ve genel olarak ülkenin genel görünümü değişip modernleşirken halk da nispeten bir refaha kavuşmuştur. Ancak Türkmenbaşı dönemindeki bazı uygulamalar özellikle siyasal ve bireysel özgürlüklerin kısıtlanması bu duruma gölge düşürmüştür.

2007 seçimlerinde cumhurbaşkanlığı makamına seçilen Gurbangulı Berdimuhammedov (28), yemin töreni sırasında gaz, elektrik, su ve tuz gibi maddelerin bedava halka sunulacağını, çok düşük olan akaryakıt fiyatlarında değişikliğe gidilmeyeceğini ve BM tarafından kabul edilen tarafsızlık politikasına bağlı kalınacağını açıklamıştır. Berdimuhammedov’la birlikte ayrıca, Türkmenbaşı döneminin sıkı rejim uygulamalarına son verilerek kademeli bir süreçte Türkmenistan standartlarında reform sayılacak uygulamalara imza atılmıştır. Bunlar;

• Zorunlu eğitimin 9 yıldan 10 yıla çıkartılması suretiyle lise diplomasının uluslararası alanda geçerli kılınması uygulaması.
• Türkmenbaşı döneminde yasak olan okullarda spor dersi uygulanmasının yeniden yürürlülüğe girmesi.
• Türkmenbaşı döneminde kesilen emekli aylıklarının yeninden verilmesi.
• Önceden yasak olan radyo ve televizyonlarda müzik yayınının serbest bırakılması.
• Yabancı dillerin tekrar okullarda okutulması ve Türkmen öğrencilerin yurtdışında yükseköğrenim için yutdışına gitmelerine izin verilmesi.
• Türkmenbaşı döneminde uygulanan vatandaşların internete erişim ve kullanım yasağının kaldırılarak serbest bırakılması.

Gurbangulı Berdimuhammedov reform sayılacak bu uygulamalara imza atarak ülke halkının modern dünyayla entegrasyonunu sağlamayı hedeflemekte, bu doğrultuda küçümsenmeyecek adımlar atmaktadır. Bununla beraber ülkenin hala önemli problemleri vardır. Bilhassa Sovyetler Birliği döneminden miras kalan aşırı çevre kirlenmesi ve sulama kanallarındaki sorunlar ciddiyetini korumaktadır. Dünyanın en önemli sulama kanallarından biri olan Karakum Kanalındaki problemler (29) ve pamuk tarlalarında zirai ilaçların aşırı kullanımı neticesinde bazı hastalıkların yayılması bu sorunlar arasındadır.

Diğer taraftan Türkmenistan’ın komşu devletlerle arasında toprak ve arazi ihtilafı söz konusudur. Sovyetler Birliği döneminde özellikle Stalin iktidarının belirlediği sınırlar bugün uyuşmazlıklara yol açmaktadır. Tarihsel ve coğrafi gerçekler göz önünde bulundurulmadan yalnızca güvenlik ve istikrar dikkate alınarak çizilen sınırlar, günümüzde bu bölgelerde sınır anlaşmazlıkları ve siyasi krizlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Yıllarca Orta Asya’da bulunduğumdan geçmişte yanlış çizilmiş sınırların doğurduğu problemlere yakından şahit oldum. Bu yanlış çizimler sonucunda Türkmenistan’ın da halen komşu ülkelerle önemli sorunları söz konusudur. Bunlar;

• Türkmenistan’ın, Kazakistan’ın Minkışlak eyaletinin güney bölgesindeki büyük bir kısmında hak iddia etmesi.
• Özbekistan’ın, Türkmenistan’ın Daşoğuz ilindeki Amuderya bölgesinin bir kısmında hak iddia etmesi.
• Özbekistan’ın, Türkmenistan’ın Çarcu ilindeki Amuderya’nın bir kısmında hak iddia etmesi.
• Türkmenistan’ın, Özbekistan’ın Buhara ilindeki Amuderya’nın bir kısmında hak iddia etmesi.
• Tacikistan ve Kırgızistan topraklarından doğan Amuderya Nehri’nin son kullanıcısı olan Türkmenistan’la olan paylaşım sorunları.
• Türkmenistan ile Azerbaycan arasında Hazar Denizi’nin paylaşımı özellikle Kapaz petrol bölgesinin mülkiyeti konusundaki ihtilaf.

Bunlar ve benzeri ihtilaflar ve benzer sınır anlaşmazlıkları halen bölgenin istikrarını ve güvenliğini tehdit eden en önemli faktörler olarak varlığın sürdürmektedir. Ümit ederiz ki, bu toprak ve su anlaşmazlıkları bölge ülkelerinin sağduyulu yaklaşım ve girişimleriyle hiçbir tarafı mağdur etmeyecek şekilde çözümlenir. Bölge ülkeleri aralarındaki anlaşmazlıkları barışçıl bir yaklaşımla çözdükten sonra ekonomik, kültürel ve diğer sahalarda bütünleşmeye giderek işbirliği olanaklarınını geliştirir. Böylece Ortay Asya ülkeleri ekonomik kalkınmayı gerçekleştirirken bölgeye huzur ve istikrar, halklara ise refah ve mutluluk getirebilir.

Dipnotlar:

1. Türkmenistan: Türkmenistan, 488,100 km2 (Dünya sıralamasına göre 52.) yüzölçümüyle Orta Asya’da Hazar Denizi’ne kıyısı olan iki devletten birisidir. (Diğeri Kazakistan). 2010 tahminlerine göre 5.450.000 (Dünya sıralamasında 112.) nüfusa sahip bu ülkenin, kuzeyden Kazakistan’la (379 km), kuzeydoğudan Özbekistan’la (1621 km), güneydoğudan Afganistan’la (744 km), güneyden ise İran’la (1200 km) sınırı vardır. Hazar Denizi’yle de (1495 km) kıyısı bulunmaktadır. İdari olarak 4 bölgeye (il) ayrılmıştır (Balkan, Saray, Taşavuz ve Çarcu). 27 Ekim 1991 yılında bağımsızlığını kazanmıştır. Başkenti Aşkabat’tır.
2. http://www.dc.int.net/embassy/prneut.htm
3. Word Bank, word development indicators database 2002. http://www.wordbank.org
4. Türkmenistan anayasasının 89. Maddesi seçmen niteliklerini şöyle açıklamıştır: Cumhurbaşkanlığı, meclis, halk maslahatı meclisi üyeleri ve diğer seçimlerde seçilenler, halk tarafından doğrudan ve genel seçimle belirlenir. 18 yaşını doldurmuş bütün Türkmen vatandaşları seçme hakkına sahiptirler, herkes bir oya sahiptir. Mahkemece tespit edilmiş zekâ engeliler ve hapishanelerdeki mahkûmlar seçimlerde oy kullanamazlar.
5. Türkmenistan anayasasının 60. ve 61. maddeleri
6. Democratic Party of Türkmenistan
7. Türkmenistan anayasasının 72. Maddesi
8. http://www.broadlet.org/hm.htm
9. The Democratic Movement of Turkmenistan People
10. Safar Murad Türkmenbaşı: Safar Murad Niyazov(Türkmenbaşı) 1940 yılında Göktepe kentinde bir işçi ailesinde dünyaya geldi. Babası 2. Dünya Savaşı’nda yaşamını yitirirken Safar Murad çok zor bir çocukluk ve gençlik dönemi geçirdi. 1966 yılında Leningrad’daki Politeknik Üniversitesi’nden elektrik uzmanı olarak mezun oldu. 1969 yılında komünist partisine üye oldu. 1985 yılında hızlı bir yükseliş göstererek Türkmenistan bakanlar konseyi başkanlığına getirildi. Ardından Türkmenistan komünist partisi 1. sekreterliğine atandı. 1990 yılında yüksek yasama meclisinin başkanlığına getirildi. Ekim 1991’de Türkmenistan’ın bağımsızlığını kazandıktan sonra cumhurbaşkanı oldu. 1992 yılında yeni anayasanın kabulüyle birlikte cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oyların %99,5’ini alarak cumhurbaşkanı oldu. Eylül 1999’da Türkmenistan Yaşlılar (Aksakallılar) önerisi ve onayıyla ömür boyu cumhurbaşkanlığı makamına atandı. 1993 yılında Türkmenbaşı (Türkmenlerin en büyüğü) unvanını aldı. 21 Eylül 2006 yılında vefat etti. 1985 yılından itibaren 21 yıl süreyle ülkesini demir yumrukla idare etti. Dış devletlerle iyi münasebetler kurmasına rağmen ülke içinde hiçbir muhalif guruba faaliyet şansı tanımadı. Kendisinin kaleme aldığı 3 ciltlik “Ruhname” adındaki ahlaki değerleri öven kitabı ülkede kutsal bir konuma yükseltilip, okullarda okutuldu. Aile fertlerinin ve annesinin isimlerini takvimdeki ay adlarına vermesi ve ülkenin en büyük kentlerinden en ücra köylerine kadar kendisi ve annesinin heykellerini diktirmesi eleştirilere neden oldu.
11. http://www.asasource.org/news,
12. Agzybirlik
13. http://www.eurasia.org/department.insight/articles
14. The Social Democratic Party
15. http://www.encartanmsn.com/encnet/refpages
16. http://www.refer.org/naa/features/2002
17. http://www.ready.rbs.sk.ca/Turmenistan.htm
18. The Parti of Islamic Renaissance
19. The Party for Democartic Development
20. Unified Democratic Opposition of Turkmenistan
21. http://www.upinfo.com/country-guide-study/turkmeistan
22. The Democratic Progressive Party
23. http://www.inf-hr.org/report/ar99tuk.htm
24. The Peasants Party for Justice
25. The Poupular Front of Turkemenistan
26. The Vatan or Motherland Party
27. http://rferlong/nca/fcatures/2003
28. Gurbangulı Berdimuhammedov: Göktepe kentinde Teke kabilesinde dünyaya geldi. 1979 yılında diş hekimi olarak göreve başladı. 1997 yılında Sağlık Bakanı olarak atandı. Çalışkanlığıyla dikkat çekince 2001 yılında dönemin cumhurbaşkanı Safar Murad Türkmenbaşı tarafından bakanlar kurulu başkanlığına getirildi. 14 Şubat 2007 yılında halk maslahatı meclisinin 19. Genel Kurulu’nda Türkmenistan merkezi seçim komisyonu başkanı Murad Gariov tarafından ülkenin 2. Cumhurbaşkanı olarak seçildiği ilan edildi. Yapılan seçimlerde 2 milyon 654 oyla, toplam oyların %89,23’ünü alarak seçildiği açıklandı.
29. Dmitry Volsky, “The Explosive Karabakh Conflict,” New Times, No. 16 (1993), p. 24; and J. D. Crouch II, William van Cleave, et al., “The Politics of Reform in Russia”; Global Affairs, vol. Vii, no. 3 (Summer 1993), p. 197.

Yazar: Abbas Karaağaçlı

Cumartesi, 07 Nisan 2012

Kaynak

Print Friendly

Nedir

İlginizi Çekebilir

American Politics

How do you approach the disputes about secularism in the United States and evaluate it …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir